عده‌يى نيز به پروتستانتيسم تقسيم شده‌اند و عده‌ى ديگر دوباره به كليساى ارتودوكس روآورده‌اند . جامعه‌ى ارمنيان كاتوليك كه عده‌شان در اروپا چندان زياد نيست ، با حفظ كامل مراسم و آداب مذهبى خود و بعضى از امتيازاتى كه لغو آنها در سال 1869 توسط [ پاپ ] پى نهم « 1 » ، جنگ و جدال معروف حسونيت‌ها « 2 » و ضد حسونيت‌ها « 3 » را به دنبال داشت و كم مانده بود به تشكيل فرقه‌ى جديدى بينجامد ، تفوق مقام پاپ را به رسميت مىشناسند . تقريبا تمامى ارمنيان تركيه و ايران از آيين ملى و تاريخى تبار خود كه آيين گريگورى است ، پيروى مىكنند . علاقه و اهميتى كه حكومت روس به وابسته كردن دير اچميادزين و كشيشان بزرگ آن به مقامات دولتى نشان مىدهد ، تا به كمك ايشان جاده‌ى پيروزىهاى آينده‌اش را در آسيا صاف و هموار كند ، به خوبى قابل درك است . جاده‌يى كه از ايروان به اچميادزين مىرود ، از روى رود زانگا و حومه‌ى شهرى مىگذرد و خانه‌ها در ميان باغ‌هايى بزرگ با ديوارهاى گلى محصور شده و از انظار عمومى مخفى است . سپس به سوى دشت پهناورى سرازير مىشود ، كه آرارات آن را در ميان گرفته است . كوه‌هاى قارص در سمت مغرب به صورت محو و از پشت مه آبىرنگى نمايانند . ديدن دو كليسا به نام‌هاى سنت گيان « 4 » و سنت ريپسيم « 5 » نزديك شدن به دير اچميادزين را بشارت مىدهد . اگر زبان قصه و افسانه را باور كنيم ، اين دو دوشيزه‌ى باكره براى گريز از چنگ عشق كفرآميز ديوكلسين « 6 » از رم فرار كرده بودند تا در گوشه‌يى از ارمنستان معتكف شوند . در آن روزگار ، تيرداد « 7 » در اين سرزمين سلطنت مىكرد و او هم يك دل نه صد دل عاشق هر دوى آنان شد و سخت مىكوشيد تا به هر وسيله‌ى ممكن ، ولو با توسل به زور و خشونت ، كام دل از آنان بگيرد ، ولى كارى از پيش نمىبرد و پايان اين عشق سركش به رسوايى مىانجامد و همان‌طور كه حقش بود ، به

--> ( 1 ) . Pie LX ( 2 ) . Hassounites ( 3 ) . Anti - Hassounites ( 4 ) . Sainte Guiane ( 5 ) . Sainte Rhipsime ( 6 ) . Diocletien : ديوكلسين يا به قول قدما ديو قليتيانوس امپراتور روم ( 248 - 305 م ) آن قدر از مسيحيان را كشته است كه سال‌هاى آخر سلطنت وى را به نام عصر شهيدان نام نهاده‌اند . م . ( 7 ) . Tiri Dates : اگر افسانه‌ى بالا را با توجه به وقايع منظم تاريخى ساخته باشند ، نبايد تيرداد مورد اشاره را با تيرداد اول و دوم اشكانى كه اولى پيش از ميلاد مسيح ، و تيرداد سوم ، در سال 36 بعد از ميلاد ، شاهنشاه ايران زمين از جمله ارمنستان بودند ، اشتباه كرد . بلكه ظاهرا منظور تيرداد سوم پادشاه ارمنستان است كه در قرن چهارم ميلادى مىزيسته و هم زمان با امپراتور ديوكلسين ، در آن خطه سلطنت مىكرده است . م .